In het nummer van De Architect van december 2025 schreef Rober-Jan de Kort een column met de titel "Fries Pantheon" over de aanwijzing van de ecokathedraal als Rijksmonument. 

Het idee van Le Roy dat een ecokathedraal altijd in ontwikkeling blijft, is volgens De Kort "een nieuwe kijk op een mogelijke toekomst voor monumentenzorg: niet gericht op verstikkende conservering, maar op ademend voortleven."

Fries Pantheon

"Het Pantheon in Rome is een plek die je bijblijft. Bijna tweeduizend jaar oud met een legendarisch betonnen koepeldak. Al meerdere keren wandelde ik van het voorplein, via het woud van Korinthische zuilen naar de rotunda. In deze ronde ruimte restte het ademloos gadeslaan van het zonlicht dat door de opening bovenin als een kolom van licht de ruimte in viel. De wijze waarop de Romeinen de natuur vingen in een perfecte vorm, staat in mijn geheugen gegrift. Ik las ooit ergens dat deze sublieme ruimtelijke ervaring de jonge Philip Johnson ertoe bracht om later zelf architect te worden.

Dit jaar bezocht ik het opnieuw met mijn gezin, maar het bezoek viel vies tegen doordat het hele voorplein was ingericht als wachtruimte en het binnen afgeladen vol was. Het monument dat je ooit een ultieme les in ruimtelijke ervaring gaf, is nu gereduceerd tot een product voor massatoerisme.

Een nieuwe generatie architecten zal hier niet meer geraakt worden. Het wordt tijd om op zoek te gaan naar nieuwe plekken die nog wel zo’n beleving kunnen oproepen.

Bijvoorbeeld in Nederland, want we hebben er sinds kort vijftien aspirant rijksmonumenten bij: markante bouwwerken uit het tijdvak 1965-1990, oftewel post-65. Jonge, vaak nog springlevende gebouwen die nog geen brede waardering genieten. Als disclaimer vermeldt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed op zijn website dan ook dat het tijd kost om de betekenis en schoonheid ervan in te zien. Bezoeken dus!

Ik weet al waar ik ga beginnen: bij de Ecokathedraal in Mildam, het levenswerk van beeldend kunstenaar Louis le Roy (1924-2012). In een groene wildernis aan de rand van het kleine Friese dorp staan bouwwerken van gestapelde straatstenen en ander puin als waren het restanten van een oude beschaving.

Ik bezocht het een paar jaar geleden al eens en dwaalde een paar uur tussen de talloze muurtjes en hogere stapelingen met prachtige verbanden, die vaak half overwoekerd waren door brandnetels en ander struikgewas. Een sublieme ervaring die me aan het denken zette.

Als deze plek iets duidelijk maakt, dan is het dat elke menselijke actie een natuurlijke reactie veroorzaakt. In dit geval zocht Le Roy naar de ultieme samenwerking. De natuur inschakelen noemde hij dat – en hij nam er alle tijd voor. Le Roy bouwde er zo’n veertig jaar aan en stierf in 2012, maar toen ik er was werd er met dezelfde toewijding doorgebouwd door vrijwilligers van Stichting de Tijd.

De steenlichamen in het groen zijn daarmee artefacten van een springlevende beschaving – een Pantheon niet gevangen in beton, maar dat met de natuur meegroeit.

De Ecokathedraal wijst een weg naar een groene toekomst en dat is precies het soort monument dat het huidige tijdperk van uitputting van natuurlijke bronnen hard nodig heeft.

Hoe zou onze gebouwde omgeving eruitzien als die volgens de visie van Le Roy wordt gebouwd? Zeker is dat het plekken oplevert die je bij elk bezoek weer anders aantreft, waar je verrast wordt en als architect van kan blijven leren."

© Robert-Jan de Kort, 2025

Lees alle columns van Robert-Jan de Kort op zijn website. of bestel dit nummer "Paris Proof" van het tijdschrift De Architect